Қазақстанда исламдық қаржыландырудың жүйелі дамуы 2009 жылы басталды. Дәл осы жылы Қазақстан ТМД елдері арасында алғаш болып «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне ислам банктерінің қызметін ұйымдастыру және исламдық қаржыландыру мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заңды қабылдады. Бұл қадам елде ислам банктерінің қызметін реттейтін құқықтық негіздің қалыптасуына жол ашып, 2010 жылы «Al Hilal» ислам банкін ашуға негіз болды. 2024 жылдың қарашасында банк ребрендингтен өтіп, қазіргі уақытта ADCB Islamic атауымен жұмыс істейді.
Келесі маңызды кезең 2011 жылы исламдық бағалы қағаздар нарығын дамыту мақсатында заңнамаға өзгерістер енгізілуімен байланысты. 2012 жылы Қазақстан Даму Банкі алғаш рет 240 млн малайзиялық ринггит көлемінде «әл-Мурабаха» сукукын Малайзия қор биржасында сәтті орналастырды. Оның 62%-ы малайзиялық инвесторларға, ал 38%-ы Қазақстан нарығында орналастырылды.
2015 жылы ислам банкингін дамытуға бағытталған қосымша заңнамалық өзгерістер күшіне енді. Бұл өзгерістер исламдық сақтандыру мен лизингке құқықтық негіз қалыптастырды. Сонымен қатар, мемлекеттік сукук шығару және дәстүрлі банктерді ислам банктеріне конвертациялау мүмкіндігі қарастырылды. Осы құқықтық базаның арқасында Қазақстанда Kazakhstan Ijara Company, ADCB Islamic және Заман Банк сияқты исламдық қаржы институттары дамып келеді.
Соңғы жылдары жаңа нарықтық бастамалар саланың дамуына қосымша серпін берді. 2023 жылдың маусым айында Жеке секторды дамыту жөніндегі ислам корпорациясы Қазақстан қор биржасында (KASE) 2 млрд теңге көлемінде ұлттық валютадағы алғашқы сукукты шығарды. Тартылған қаражат шағын және орта бизнесті қаржыландыруға бағытталды. 2025 жылдың наурызында Қазақстандағы алғашқы ислам қағидаттарына сәйкес келетін интервальды пайлық инвестициялық қор - Wardat al Hayat (BCC Invest) іске қосылды. Сонымен қатар, дәстүрлі банктерде исламдық терезелер ашуға мүмкіндік беретін жаңа заңнаманың қабылдануы маңызды кезең болды.
АХҚО-ның исламдық қаржыны дамытудағы рөлі
Астана халықаралық қаржы орталығы (АХҚО) Орталық Азия, Еуразиялық экономикалық одақ, Кавказ, Моңғолия, Батыс Қытай және Шығыс Еуропа елдері үшін заманауи қаржы хабы болып табылады. Оның негізгі мақсаты - тұрақты экономикалық өсімді қолдау және қаржы қызметтерін дамыту.
АХҚО-ның стратегиялық бағыттарына капитал нарықтары, активтерді басқару, жеке банкинг, қаржы технологиялары, жасыл қаржы және исламдық қаржы кіреді.
Исламдық қаржы АХҚО даму стратегиясында маңызды орын алады. Бұл бағытта қолайлы экожүйе қалыптастыру ішкі және өңірлік нарықтар үшін жаңа қаржылық шешімдерді дамытуға мүмкіндік береді және орталықтың бәсекеге қабілеттілігін арттырады.
АХҚО исламдық қаржы институттарының бөлшек және корпоративтік сегменттерде жұмыс істеуі үшін барлық қажетті жағдайларды жасаған. Азия даму банкі, Ислам даму банкі, IFSB, AAOIFI және CIBAFI сияқты халықаралық ұйымдардың қолдауымен халықаралық стандарттарға сәйкес құқықтық және нормативтік база қалыптастырылған. 2017 жылдан бастап АХҚО осы ұйымдардың мүшесі болып табылады.
Нарық қатысушылары үшін жағдайлар
АХҚО қатысушылары қатарында ислам банктері, ислам қаржы компаниялары, активтерді басқару ұйымдары, брокерлік-дилерлік компаниялар және такафул/ретакафул компаниялары бар.
Инвесторларды тарту мақсатында 2027 жылдың мамырына дейін ислам банктері үшін жарғылық капитал талаптары төмендетілді. Қазіргі уақытта бұл талап 8 млн АҚШ долларын құрайды. Исламдық небанктік қаржы ұйымдары үшін бастапқы капитал 100 мың АҚШ долларын құрап, 3 жыл ішінде 2 млн долларға дейін ұлғаяды.
Сонымен қатар, АХҚО лицензиялайтын қаржы қызметтері үшін корпоративтік табыс салығы мен ҚҚС-тан босату қарастырылған.
АХҚО-да тіркелген ислам қаржы ұйымдары Қазақстан резиденттеріне кез келген валютада, соның ішінде теңгеде қызмет көрсете алады.
АХҚО қатысушылары және индустрияның дамуы
АХҚО алаңында Малайзия, Бахрейн, Катар, Татарстан және Қазақстан компаниялары тіркелген. 2020 жылы Al Rayan Investment АХҚО-да тіркелді. 2021 жылы Al Saqr Islamic Bank және Kazakhstan Islamic Finance Company лицензия алды. 2022 жылы Al Safi Bank лицензия алып, бөлшек және корпоративтік клиенттерге қызмет көрсете бастады.
Соңғы жылдары Tayyab Finance исламдық автонесиелеуді іске қосты. 2025–2026 жылдары Damu Property Finance, Mizan Finance және Ailat Finance лицензия алды.
Сонымен қатар, Amanie Advisors, Sharia Review Bureau, Usmani & Co, CSQlaw, ShariaConsulting AFC, Iman Global сияқты шариғаттық консалтинг компаниялары жұмыс істейді. International Islamic Rating Agency да лицензия алды.
AIX және ITS платформаларындағы исламдық құралдар
Astana International Exchange (AIX) алаңында сукук орналастыруға жағдай жасалған. 2022 жылы алғашқы шариғатқа сәйкес ETN құралдары листингтен өтті. Бұл құралдар Tabys қосымшасы арқылы қолжетімді.
2023 жылы ITS Shariah Index іске қосылып, 30 шариғатқа сәйкес компанияны қамтыды. 2025 жылы ITS Shariah ETF құрылды.
Сукук нарығының дамуы
2024 жылы Gamma-T компаниясы ижара құрылымындағы сукук шығарды. 2025 жылы Tayyab Finance және Asia Mineral Resource компаниялары сукук орналастырды.
Қазақстандағы алғашқы бөлшек сукук 2025 жылы шығарылып, 10 млн доллар көлемінде орналастырылды.
Нарық әлеуеті
Ислам даму банкінің қолдауымен жүргізілген зерттеу нәтижелері бойынша:
бөлшек нарық әлеуеті - 3,9 трлн теңге
депозиттер - 2,8 трлн теңге
корпоративтік сұраныс - 760 млрд теңгеден астам
Институционалдық даму
2024 жылы АХҚО алаңында Ислам қаржысы және бизнес қауымдастығы (AIFB) құрылды.
2025 жылы Islamic Finance and Business Forum өтті, оған 250-ден астам қатысушы қатысты.
Сонымен қатар, халықаралық сарапшылар қатысатын Ислам қаржысы жөніндегі кеңес құрылды.
Халықаралық мойындау
Қазақстан:
2023 жылы - Global Islamic Fintech Rating бойынша 29 орын
2024 жылы - Islamic Finance Country Index бойынша 31 орын